Branża telekomunikacyjna od początku lat dziewięćdziesiątych XX–go wieku należy
do jednej z najprężniej rozwijających się gałęzi usług w Polsce. Wzrost, początkowo
związany z rozwojem sieci stacjonarnej, a następnie sieci komórkowych wykorzystujących
technologię GSM, nasilił się w pierwszych latach XXI wieku za sprawą dynamicznego
rozwoju sieci internetowej. Z początku wykorzystywała ona konwencjonalną infrastrukturę
naziemną, a z czasem mobilne technologie transmisji danych, gwarantujące coraz większą
przepustowość, takie jak: GPRS, EDGE, 3G/HSDPA.
Z jednej strony usługi telekomunikacyjne odgrywają coraz ważniejszą rolę
w funkcjonowaniu gospodarki, stymulując jej rozwój. Z drugiej zaś odgrywają coraz większą
rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa i w życiu współczesnego człowieka, są bowiem coraz
bardziej zyskującym na znaczeniu instrumentem komunikacji. W skład rynku usług
telekomunikacyjnych wchodzą usługi telefonii stacjonarnej, telefonii komórkowej, internet
i pozostałe usługi.
Obecnie, według danych raportu o stanie rynku telekomunikacyjnego w 2008 roku,
sytuacja w trzech głównych sektorach rynku telekomunikacyjnego w Polsce przedstawia się
następująco:
• W sektorze rynku telefonii stacjonarnej dominującym podmiotem pozostaje
Telekomunikacja Polska S.A. z 77 proc. udziałem w rynku (liczba łączy
abonenckich). Ogólnie telefon stacjonarny posiada 56 proc. gospodarstw
domowych. Rynek telefonii ruchomej zdominowany jest przez 4 największe
podmioty (Polkomtel S.A, PTK Centertel Sp. z o.o., PTC Sp. z o.o. oraz
P4 Sp. z o.o., obejmujące swoim zasięgiem łącznie ponad 99 proc. rynku pod
względem kryterium liczby użytkowników. Największą popularnością cieszą się
usługi abonamentowe (54 proc. użytkowników) oraz pre-paid (43 proc.), znacznie
mniej osób (6 proc.) korzysta z usług typu mix.
• Rynek dostawców internetu charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem. Największym
operatorem internetu pod względem ilości użytkowników pozostaje Telekomunikacja
Polska S.A. (36 proc.), pozostałą część rynku dzielą między siebie operatorzy
telefonii ruchomej, sieciowi dostawcy telewizji kablowej oraz setki podmiotów
o lokalnym zasięgu działania. Stałe łącze internetowe (internet stacjonarny)
posiadało w Polsce w 2008 roku 35 proc. zaś internet mobilny – 8 proc. gospodarstw
domowych.
Według badań budżetów gospodarstw domowych prowadzonych przez GUS,
dotyczących sytuacji polskich gospodarstw domowych w 2008 r., znacząca liczba
gospodarstw domowych jest wyposażona w telefony komórkowe (83,5 proc.). Coraz więcej
gospodarstw domowych posiada także komputer osobisty z dostępem do internetu (w 2008
roku 45,65 proc. gospodarstw domowych deklarowało posiadanie takiego sprzętu, przy
czym najrzadziej jego posiadanie deklarowały gospodarstwa domowe emerytów i rencistów
oraz rolników – odpowiednio: 18,14 proc. i 38,90 proc.).
W związku z intensywnym rozwojem rynku usług telekomunikacyjnych, istotne jest,
żeby funkcjonowanie konsumentów na tym rynku chroniły odpowiednie regulacje prawne
obowiązujące w tym zakresie, oraz żeby istniały instytucje chroniące konsumenta. I tak,
obowiązującym w Polsce aktem prawnym regulującym szeroki zakres zagadnień
dotyczących sfery telekomunikacji, w tym kwestie związane z ochroną konsumenta tych
usług jest ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne. Jej nowelizacja, która
weszła w życie 6 lipca 2009 r., zawiera wiele regulacji zabezpieczających konsumentów
przed niekorzystnymi zapisami umów czy też innymi praktykami operatorów
telekomunikacyjnych. Wśród najważniejszych, nowych zapisów ustawy znajdują się między
innymi:
• zakazujące obciążania konsumentów karami umownymi w przypadku
wypowiedzenia przez nich umowy na skutek wprowadzenia przez operatora zmian
w cenniku, w umowie lub w regulaminie świadczenia usług;
• zakazujące przenoszenia do cennika (zamiast do umowy lub regulaminu) niektórych
postanowień umownych, tak aby zachować możliwość żądania zapłaty kary
umownej z tytułu rozwiązania umowy przez abonenta (Prawo telekomunikacyjne
dotychczas dopuszczało taką możliwość przy zmianie cennika, a wyłączało to prawo
przy zmianie umowy lub regulaminu);
• przewidujące miarkowanie kar umownych w zastrzeżonych na wypadek
rozwiązania przez abonenta umowy zawartej na warunkach promocyjnych (np.
w przypadku abonamentu z telefonem za 1 zł).
Ochrona konsumentów, zapewnienie im realnych możliwości dochodzenia swych
praw oraz zwalczanie i zapobieganie nieuczciwym praktykom rynkowym, to najważniejsze
cele ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom
rynkowym6
. Ustawa ta określa nieuczciwe praktyki rynkowe w działalności gospodarczej
i zawodowej oraz zasady przeciwdziałania tym praktykom występującym również na
analizowanym rynku usług telekomunikacyjnych. W ustawie wyliczono przykładowo, jakie
konkretnie zachowania przedsiębiorców uznawane są za nieuczciwe praktyki rynkowe.
Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to
w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego
konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Wprowadzającym
w błąd działaniem może być w szczególności: rozpowszechnianie nieprawdziwych
informacji albo rozpowszechnianie prawdziwych informacji w sposób mogący wprowadzać
w błąd; Ciężar dowodu, że dana praktyka rynkowa nie stanowi nieuczciwej praktyki
wprowadzającej w błąd spoczywa na przedsiębiorcy, któremu zarzuca się stosowanie
nieuczciwej praktyki rynkowej. W ustawie tej przewidziano również odpowiedzialność
cywilną przedsiębiorcy wobec konsumenta oraz kary za stosowanie nieuczciwych praktyk
rynkowych.
Ponadto istotny także z punktu widzenia ochrony konsumenta jest zawarty
w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów
zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Praktyki te, nie omijają
niestety także rynku usług telekomunikacyjnych. Należy tu wyjaśnić, że przez praktyki
naruszające zbiorowe interesy konsumentów, rozumie się godzące w nie bezprawne
działanie przedsiębiorcy,w szczególności, takie jak:
• stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru
postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone,
• naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej
i pełnej informacji,
• nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji.
Warto podkreślić uprawnienia Prezesa UOKiK, wynikające ze wspomnianej ustawy
o ochronie konkurencji i konsumentów. Umożliwiają one wydanie decyzji zakazującej
stosowania praktyki naruszającej prawa słabszych uczestników rynku oraz nakładnie kary
pieniężnej w wysokości do 10 proc. przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym
poprzedzającym rok nałożenia kary.
Do głównych organów w zakresie działalności telekomunikacyjnej w Polsce zaliczyć
należy Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE)
, do którego zadań należy między innymi:
• regulacja, analiza i kontrola rynku telekomunikacyjnego;
• regulacja i kontrola zakresu częstotliwości;
• regulacja w zakresie numeracji telefonicznej;
• regulacja i kontrola w zakresie kompatybilności elektromagnetycznej;
• regulacja, analiza i kontrola rynku pocztowego.
W Urzędzie Komunikacji Elektronicznej działa Centrum Informacji Konsumenckiej
(CIK), gdzie można uzyskać poradę, m.in.: jak reklamować rachunek telefoniczny, na co
zwracać uwagę zawierając umowę na usługi telefonii stacjonarnej, mobilnej lub o dostęp do
internetu, czego można żądać od dostawcy publicznie dostępnych usług
telekomunikacyjnych czy też jak można rozstrzygnąć spór z dostawcą usług itp. Urząd
Komunikacji Elektronicznej przygotował także specjalny Poradnik Konsumenta
(przeznaczony dla abonentów i użytkowników usług telekomunikacyjnych i pocztowych)
dostępny w serwisie internetowym Urzędu. Celem Poradnika jest upowszechnianie
informacji dotyczących:
• zasad świadczenia usług telekomunikacyjnych i pocztowych;
• podstawowych praw i obowiązków użytkowników usług telekomunikacyjnych
i pocztowych, w tym usługi powszechnej;
• pozasądowych sposobów rozwiązywania sporów między konsumentami
a przedsiębiorcami sektora telekomunikacyjnego i pocztowego.
Przy Prezesie UKE funkcjonuje Stały Polubowny Sąd Konsumencki, działający na
mocy ustawy Prawo telekomunikacyjne oraz według uregulowanego w stosownym
rozporządzeniu regulaminu. Do najważniejszych zadań SPSK należy rozstrzyganie sporów
o prawa majątkowe wynikłe z umów o świadczenie usług telekomunikacyjnych,
w tym o zapewnienie przyłączenia do publicznej sieci telekomunikacyjnej (np. zawyżona
faktura, wyłączenie telefonu). Stroną postępowania przed Stałym Polubownym Sądem
Konsumenckim może być zarówno konsument, jak i przedsiębiorca telekomunikacyjny.
Postępowanie przed SPSK odbywa się za pośrednictwem arbitrów reprezentujących strony
sporu, a wyrok tego sądu ma taką samą moc prawną, jak wyrok sądu powszechnego.
Należy podkreślić, że rozwój rynku telekomunikacyjnego oraz problematyka ochrony
konsumenta na tym rynku, nabiera coraz większego znaczenia w Polsce, czego
potwierdzeniem jest także fakt, że na początku 2008 r. powstała Strategia Regulacyjna
Prezesa UKE na lata 2008-201010, której głównym celem jest wzrost dostępności usług
telekomunikacyjnych dla społeczeństwa i zwiększenie ich wykorzystania. Prezes UKE
realizuje sześć głównych zadań, wśród których wymieniane są m.in. działania w zakresie
ochrony konsumenta, tj.: zapewnienie transparentnej informacji, uczciwych warunków
świadczenia usług oraz odpowiedniej ich jakości, a także podnoszenie świadomości.
Branża telekomunikacyjna od początku lat dziewięćdziesiątych XX–go wieku należy do jednej z najprężniej rozwijających się gałęzi usług w Polsce. Wzrost, początkowo związany z rozwojem sieci stacjonarnej, a następnie sieci komórkowych wykorzystujących technologię GSM, nasilił się w pierwszych latach XXI wieku za sprawą dynamicznego rozwoju sieci internetowej. Z początku wykorzystywała ona konwencjonalną infrastrukturę naziemną, a z czasem mobilne technologie transmisji danych, gwarantujące coraz większą przepustowość, takie jak: GPRS, EDGE, 3G/HSDPA. Z jednej strony usługi telekomunikacyjne odgrywają coraz ważniejszą rolę w funkcjonowaniu gospodarki, stymulując jej rozwój. Z drugiej zaś odgrywają coraz większą rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa i w życiu współczesnego człowieka, są bowiem coraz bardziej zyskującym na znaczeniu instrumentem komunikacji. W skład rynku usług telekomunikacyjnych wchodzą usługi telefonii stacjonarnej, telefonii komórkowej, internet i pozostałe usługi. Obecnie, według danych raportu o stanie rynku telekomunikacyjnego w 2008 roku, sytuacja w trzech głównych sektorach rynku telekomunikacyjnego w Polsce przedstawia się następująco: • W sektorze rynku telefonii stacjonarnej dominującym podmiotem pozostaje Telekomunikacja Polska S.A. z 77 proc. udziałem w rynku (liczba łączy abonenckich). Ogólnie telefon stacjonarny posiada 56 proc. gospodarstw domowych. Rynek telefonii ruchomej zdominowany jest przez 4 największe podmioty (Polkomtel S.A, PTK Centertel Sp. z o.o., PTC Sp. z o.o. oraz P4 Sp. z o.o., obejmujące swoim zasięgiem łącznie ponad 99 proc. rynku pod względem kryterium liczby użytkowników. Największą popularnością cieszą się usługi abonamentowe (54 proc. użytkowników) oraz pre-paid (43 proc.), znacznie mniej osób (6 proc.) korzysta z usług typu mix. • Rynek dostawców internetu charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem. Największym operatorem internetu pod względem ilości użytkowników pozostaje Telekomunikacja Polska S.A. (36 proc.), pozostałą część rynku dzielą między siebie operatorzy telefonii ruchomej, sieciowi dostawcy telewizji kablowej oraz setki podmiotów o lokalnym zasięgu działania. Stałe łącze internetowe (internet stacjonarny) posiadało w Polsce w 2008 roku 35 proc. zaś internet mobilny – 8 proc. gospodarstw domowych. Według badań budżetów gospodarstw domowych prowadzonych przez GUS, dotyczących sytuacji polskich gospodarstw domowych w 2008 r., znacząca liczba gospodarstw domowych jest wyposażona w telefony komórkowe (83,5 proc.). Coraz więcej gospodarstw domowych posiada także komputer osobisty z dostępem do internetu (w 2008 roku 45,65 proc. gospodarstw domowych deklarowało posiadanie takiego sprzętu, przy czym najrzadziej jego posiadanie deklarowały gospodarstwa domowe emerytów i rencistów oraz rolników – odpowiednio: 18,14 proc. i 38,90 proc.).3 W związku z intensywnym rozwojem rynku usług telekomunikacyjnych, istotne jest, żeby funkcjonowanie konsumentów na tym rynku chroniły odpowiednie regulacje prawne obowiązujące w tym zakresie, oraz żeby istniały instytucje chroniące konsumenta. I tak, obowiązującym w Polsce aktem prawnym regulującym szeroki zakres zagadnień dotyczących sfery telekomunikacji, w tym kwestie związane z ochroną konsumenta tych usług jest ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne4. Jej nowelizacja, która weszła w życie 6 lipca 2009 r., zawiera wiele regulacji zabezpieczających konsumentów przed niekorzystnymi zapisami umów czy też innymi praktykami operatorów telekomunikacyjnych. Wśród najważniejszych, nowych zapisów ustawy znajdują się między innymi: • zakazujące obciążania konsumentów karami umownymi w przypadku wypowiedzenia przez nich umowy na skutek wprowadzenia przez operatora zmian w cenniku, w umowie lub w regulaminie świadczenia usług; • zakazujące przenoszenia do cennika (zamiast do umowy lub regulaminu) niektórych postanowień umownych, tak aby zachować możliwość żądania zapłaty kary umownej z tytułu rozwiązania umowy przez abonenta (Prawo telekomunikacyjne dotychczas dopuszczało taką możliwość przy zmianie cennika, a wyłączało to prawo przy zmianie umowy lub regulaminu); • przewidujące miarkowanie kar umownych w zastrzeżonych na wypadek rozwiązania przez abonenta umowy zawartej na warunkach promocyjnych (np. w przypadku abonamentu z telefonem za 1 zł). Ochrona konsumentów, zapewnienie im realnych możliwości dochodzenia swych praw oraz zwalczanie i zapobieganie nieuczciwym praktykom rynkowym, to najważniejsze cele ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym6. Ustawa ta określa nieuczciwe praktyki rynkowe w działalności gospodarczej i zawodowej oraz zasady przeciwdziałania tym praktykom występującym również na analizowanym rynku usług telekomunikacyjnych. W ustawie wyliczono przykładowo, jakie konkretnie zachowania przedsiębiorców uznawane są za nieuczciwe praktyki rynkowe. Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Wprowadzającym w błąd działaniem może być w szczególności: rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji albo rozpowszechnianie prawdziwych informacji w sposób mogący wprowadzać w błąd; Ciężar dowodu, że dana praktyka rynkowa nie stanowi nieuczciwej praktyki wprowadzającej w błąd spoczywa na przedsiębiorcy, któremu zarzuca się stosowanie nieuczciwej praktyki rynkowej. W ustawie tej przewidziano również odpowiedzialność cywilną przedsiębiorcy wobec konsumenta oraz kary za stosowanie nieuczciwych praktyk rynkowych. Ponadto istotny także z punktu widzenia ochrony konsumenta jest zawarty w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów7 zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Praktyki te, nie omijają niestety także rynku usług telekomunikacyjnych. Należy tu wyjaśnić, że przez praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy,w szczególności, takie jak: • stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, • naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, • nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Warto podkreślić uprawnienia Prezesa UOKiK, wynikające ze wspomnianej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Umożliwiają one wydanie decyzji zakazującej stosowania praktyki naruszającej prawa słabszych uczestników rynku oraz nakładnie kary pieniężnej w wysokości do 10 proc. przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Do głównych organów w zakresie działalności telekomunikacyjnej w Polsce zaliczyć należy Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE), do którego zadań należy między innymi: • regulacja, analiza i kontrola rynku telekomunikacyjnego; • regulacja i kontrola zakresu częstotliwości; • regulacja w zakresie numeracji telefonicznej; • regulacja i kontrola w zakresie kompatybilności elektromagnetycznej; • regulacja, analiza i kontrola rynku pocztowego. W Urzędzie Komunikacji Elektronicznej działa Centrum Informacji Konsumenckiej (CIK), gdzie można uzyskać poradę, m.in.: jak reklamować rachunek telefoniczny, na co zwracać uwagę zawierając umowę na usługi telefonii stacjonarnej, mobilnej lub o dostęp do internetu, czego można żądać od dostawcy publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych czy też jak można rozstrzygnąć spór z dostawcą usług itp. Urząd Komunikacji Elektronicznej przygotował także specjalny Poradnik Konsumenta (przeznaczony dla abonentów i użytkowników usług telekomunikacyjnych i pocztowych) dostępny w serwisie internetowym Urzędu. Celem Poradnika jest upowszechnianie informacji dotyczących: • zasad świadczenia usług telekomunikacyjnych i pocztowych; • podstawowych praw i obowiązków użytkowników usług telekomunikacyjnych i pocztowych, w tym usługi powszechnej; • pozasądowych sposobów rozwiązywania sporów między konsumentami a przedsiębiorcami sektora telekomunikacyjnego i pocztowego. Przy Prezesie UKE funkcjonuje Stały Polubowny Sąd Konsumencki, działający na mocy ustawy Prawo telekomunikacyjne oraz według uregulowanego w stosownym rozporządzeniu regulaminu9. Do najważniejszych zadań SPSK należy rozstrzyganie sporów o prawa majątkowe wynikłe z umów o świadczenie usług telekomunikacyjnych, w tym o zapewnienie przyłączenia do publicznej sieci telekomunikacyjnej (np. zawyżona faktura, wyłączenie telefonu). Stroną postępowania przed Stałym Polubownym Sądem Konsumenckim może być zarówno konsument, jak i przedsiębiorca telekomunikacyjny. Postępowanie przed SPSK odbywa się za pośrednictwem arbitrów reprezentujących strony sporu, a wyrok tego sądu ma taką samą moc prawną, jak wyrok sądu powszechnego. Należy podkreślić, że rozwój rynku telekomunikacyjnego oraz problematyka ochrony konsumenta na tym rynku, nabiera coraz większego znaczenia w Polsce, czego potwierdzeniem jest także fakt, że na początku 2008 r. powstała Strategia Regulacyjna Prezesa UKE na lata 2008-201010, której głównym celem jest wzrost dostępności usług telekomunikacyjnych dla społeczeństwa i zwiększenie ich wykorzystania. Prezes UKE realizuje sześć głównych zadań, wśród których wymieniane są m.in. działania w zakresie ochrony konsumenta, tj.: zapewnienie transparentnej informacji, uczciwych warunków świadczenia usług oraz odpowiedniej ich jakości, a także podnoszenie świadomości.